fin de siècle à paris

Monet, Debussy, Zola, Cézanne… het impressionisme!
Eén van de mooiste perioden uit de Europese kunstgeschiedenis… 

Impressionist! 
Aanvankelijk was het een scheldwoord…Zo schreef oa. een kunstcriticus over Monet’s Impression: “de eerste aanzet tot een ontwerp voor behang is nog meer ‘af’ te noemen…”

Maar wat een wereld vol suggesties, impressies en kleuren! Het 19de eeuwse Parijs baadt in de sferen, kleuren en klanken van haar schrijvers, schilders en componisten. De verfijning, het “parfum” van het impressionisme, is zo typisch Frans dat het nauwelijks volgelingen kent buiten Frankrijk. Zo heerlijk fris en jong na de soms zo zware en donkere Germaanse romantiek…

In 1991 ga ik naar Verviers, ik heb er een afspraak met de bibliothecaris van het “Conservatoire de Verviers”. In een oude brandkast, in hout (sic), tref ik een stapel brieven, partituren en oa. deze pentekening van Lekeu aan. Ik mag van alles kopies maken, het waren toen nog andere tijden… Eén van de manuscripten was deze Méditation. Lekeu was amper 17 jaar maar zijn bijzonder talent en expressieve muzikale taal zijn hoorbaar in elke noot. Eén jaar later, in 1992, verscheen dit manuscript op CD en werd het uitgegeven door CeBeDEM. Mijn tripje naar Verviers was meer dan de moeite waard…

De jonge Debussy, zelfverzekerd van zijn uitzonderlijk talent, wil zich bewijzen als componist en schrijft een strijkkwartet. En wat voor één… Niemand minder dan Eugène Ysaÿe zelf zorgt in 1893 voor de creatie in Parijs, maar het werd geen succes. De voortdurende vierstemmigheid van het kwartet werd niet gesmaakt door het Parijse publiek. Te complex, te modern… Artistiek vernieuwend zijn en daarvoor erkenning krijgen, is helaas zeldzaam. Al te vaak het lot van creatievekunstenaars, zowel voor als na Debussy….

In 1903 componeert de 28-jarige Maurice Ravel zijn eerste kamermuziek werk. Een werk voor strijkkwartet… Dat is zeer uitzonderlijk! Brahms heeft er bijvoorbeeld meer dan vijf jaren over gedaan alvorens zijn 1ste en 2de strijkkwartet, opus 51, vrij te geven voor publicatie. De schaduw van Beethoven’s strijkkwartetten heeft de lat hoog gelegd, zeer hoog… De creatie in 1904 is meteen een groot succes! Zelfs Claude Debussy is zeer enthousiast en schrijft de jonge Maurice Ravel een brief waarin hij hem smeekt: ”verander in hemelsnaam niets aan je kwartet!” Verderop vermeldt Debussy ook wel fijntjes dat hij wel erg veel gelijkenis met zijn eigen kwartet opmerkte. En dat is ook zo. De structuur van beide werken is inderdaad zeer gelijkend, maar daarmee stopt het ook. De muzikale taal is op en top van Maurice. Verfijnd, toegankelijk maar nooit banaal. Puur genieten….

Fin de Siècle à Paris

Guillaume Lekeu
Méditation (manuscript 1887)

Claude Debussy
Quatuor en sol, op.10 (1892)

Maurice Ravel
Quatuor en Fa (1902)

Het QUATUOR ROMANTIQUE  brengt deze “fantastische” werelden tot leven met de warme klank van darmsnaren, subtiele portamento’s en beweeglijk horizontaal samenspel.  Soms mooi, altijd expressief!

schubertiade

Franz hield niet van concerten in de salons van de rijke Weense burgerij en adel. Niet om muzikale redenen maar “er wordt daar teveel gepraat” en dat vond hij te gevaarlijk. Wenen, begin 19de eeuw, leefde onder het schrikbewind van Keizer Franz en zijn handlanger Kanselier Metternich. Je kon maar beter voorzichtig zijn. Er waren overal verklikkers en agenten in burger en hij was al eens opgepakt en had toen de nacht in de cel doorgebracht… Franz zou ook steeds bij elk nieuw gezicht in die salons gevraagd hebben: “und was kann er? “ Zo gewoon dat de meesten alleen maar rijk geboren waren zonder zelf iets verwezenlijkt te hebben. Zegt veel over die tijd…

Weinig kan een mensenhart zo kwellen als onbeantwoorde liefde. Ook zo voor Franz Schubert. Zowat heel zijn leven werd hij verliefd maar nooit kon hij zich laven aan de zoete bron van de liefde… Ook in zijn professionele leven liep het niet zoals hij verlangde. Nooit heeft hij een functie verworven. Zelfs Beethoven schonk Schubert geen aandacht. Wel stapte Schubert, met 35 anderen, als fakkeldrager naast de lijkkist van Beethoven. Amper twintig maanden later zal Schubert zelf doodgaan in een klein kamertje thuis bij zijn broer Ferdinand…

In 1822 probeerde Schubert bij de serieuze uitgever Carl Friedrich Peters in Leipzig een aantal werken in druk te laten verschijnen, waaronder het nu wereldberoemde Rosamunde strijkkwartet, maar werd beleefd afgewezen: te onbekend, te klassiek, geen markt voor. Mistroostig schreef Franz aan zijn vriend Schober: “Geen mens koopt iets van mij…” Ondanks alle inspanningen zal Franz slechts 5 composities kunnen laten uitgeven van de meer dan 800 composities die hij geschreven heeft… Frustrerend…

Een “mislukt” leven. Het voorbeeld van “a loser” in onze prestatiemaatschappij. Maar inhoudelijk, wat voor muziek heeft hij geschreven! Niemand heeft ooit in muziek zo de menselijke ziel weergegeven als Franz Schubert. En dan vooral in zijn doorwerkingen die totaal naakt en niet “ge-Instagram-d” de menselijke kwetsbaarheid weergeven. Maar één woord hebben wij daarvoor Franz,  merci!

Franz hield niet van concerten in de salons van de rijke Weense burgerij en adel. Niet om muzikale redenen maar “er wordt daar teveel gepraat” en dat vond hij te gevaarlijk. Wenen, begin 19de eeuw, leefde onder het schrikbewind van Keizer Franz en zijn handlanger Kanselier Metternich. Je kon maar beter voorzichtig zijn. Er waren overal verklikkers en agenten in burger en hij was al eens opgepakt en had toen de nacht in de cel doorgebracht… Franz zou ook steeds bij elk nieuw gezicht in die salons gevraagd hebben: “und was kann er? “ Zo gewoon dat de meesten alleen maar rijk geboren waren zonder zelf iets verwezenlijkt te hebben. Zegt veel over die tijd…

Het QUATUOR ROMANTIQUE brengt deze diep menselijke wereld tot leven met de warme klank van darmsnaren, subtiele portamento’s en beweeglijk horizontaal samenspel.  Soms mooi, altijd expressief!

einsame seelen…

In de ijskoude dagen van december 1820 begint Schubert met volle energie aan zijn 12de strijkkwartet. Het is ondertussen 4 jaar geleden dat hij nog voor strijkkwartet schreef en het eerste deel, het Allegro assai, gaat vlot. Maar dan stokt het…
Het Andante is breekbaar… op de grens tussen klank en stilte, tussen spreken en onuitgesproken gedachtes. Het geraakt nooit af, en al spelend vraag je je af of dat überhaupt ook mogelijk zou geweest zijn. Sommige dingen zijn onuitspreekbaar, zelfs in de muziek.
Na Schubert’s dood belandt het manuscript -gelukkig- bij Johannes Brahms, die het laat uitvoeren in 1867 in Wenen. Na 47 jaar stilte, komen de noten eindelijk tot leven. Franz heeft ze nooit gehoord, hij was al 39 jaren niet meer… In 1870 schenkt Brahms deze prachtige muziek aan de wereld door het manuscript te laten uitgeven bij Senff in Leipzig.

In 1838 zet Schumann zich aan het componeren van  een strijkkwartet, maar ook bij hem verloopt het niet probleemloos… Zo schrijft Schumann aan zijn vrouw Clara: “Gisteren ben ik terug beginnen schrijven aan een strijkkwartet, maar het ontbreekt mij aan moed, alsook de innerlijke rust voor zulk een werk. Ik ga er desondanks toch moeten in slagen…” Maar helaas, ook bij Schumann blijft het werk onvoltooid, tot Clara in de lente van 1842 op concertreis vertrekt en haar echtgenoot alleen achterlaat. Ellendig en eenzaam besluit hij zich te werpen op de studie van het strijkkwartet en koopt alle kwartetten van Haydn en Beethoven. “…Een ellendig leven” schrijft hij op 20 maart, maar gelukkig komt een kleine maand later ‘zijn’ Clara terug. Schumann’s geest komt tot rust en even later stromen er maar liefst 3 strijkkwartetten uit zijn hand. En hoe…

Brahms tenslotte, jarenlang vriend des huizes bij de familie Schumann en steun en toeverlaat van Clara. Brahms, die na het overlijden van Schumann in huis komt wonen om Clara te helpen en die diezelfde zomer nog samen met haar op vakantie gaat naar Zwitserland. Maar Brahms keert alleen terug naar Wenen. In een brief aan haar dochter schrijft Clara: “Ich hatte das Gefühl, von einer Beerdigung zurückzukehren…”.
Ook voor Brahms was het strijkkwartet geen evidentie. De schaduw van het genie Beethoven en zijn onwaarschijnlijke strijkkwartetten werken verlammend op zijn geest. Meer dan 20 jaar heeft Brahms nodig om tot een bevredigend resultaat te komen. In de zomer van 1873 legt hij in Lichtental -in de directe nabijheid van Clara- de laatste hand aan zijn eerste 2 strijkkwartetten. Diezelfde zomer nog worden beide werken uitgevoerd, privé, enkel voor Brahms zelf en… Clara

Bij Schubert en Schumann krijg je als muzikant vaak het gevoel dat je een stukje van hun levensverhaal vertelt. En dan Brahms, waar dat gevoel er ook is, maar minder uitgesproken. Zijn muziek is abstracter, meer een universeel verhaal over hoop, liefde, weemoed…

Wat een tijd die romantiek…     
De tijd van het eeuwige verlangen? 
De Tijd van de eenzame zielen…

Het QUATUOR ROMANTIQUE  brengt deze “fantastische” werelden tot leven met de warme klank van darmsnaren, subtiele portamento’s en beweeglijk horizontaal samenspel.  Soms mooi, altijd expressief!

Franz Schubert 
“Quarttetsatz” en do, D 703
(Allegro assai, Andante)

Robert Schumann 
Strijkkwartet in La
Opus 41 nr 3          

Johannes Brahms
Strijkklwartet in la
Opus 51, nr 2

amour

De liefde! Oneindige inspiratiebron van zovele kunstwerken. Een gevoel dat we allemaal zo goed kennen. Verantwoordelijk voor de absolute toppen en dalen in onze levens, inclusief die van Webern, Bartók en Janacek. Ook zij waren mensen van vlees en bloed…

Weberns Langsamer Satz ontstond in 1905, tijdens een wandeltocht met Wilhelmine Mörtl, zijn latere echtgenote. Hij beschreef het kwartet als een ode aan de natuur en aan het zorgeloze samenzijn met zijn geliefde. Geschreven in een laatromantische taal, weerspiegelt het stuk duidelijk de invloed van zijn leermeester Arnold Schönberg en diens Verklärte Nacht uit 1899. In beide werken staan de natuur en de liefdesband centraal – prachtig verklankt in die weelderige muzikale taal van de romantiek.

Weinig kan een mensenhart zo kwellen als onbeantwoorde liefde. Ook zo voor Béla Bartók die in zijn eerste strijkkwartet zijn innerlijke  eenzaamheid en kilte laat weerklinken als zijn liefde voor Stefi Geyer onbeantwoord blijft. In een brief aan haar, noemde hij het eerste deel en “begrafenis-klaagzang” en de openingsnoten laten sporen zien van een motief dat voor het eerst verscheen in zijn eerste vioolconcerto. Een werk opgedragen aan Geyer maar daarna door hem verborgen gehouden voor vele jaren….

Intieme brieven, Janaceks laatste liefdesbetuiging aan Kamila Stösslová – de jonge vrouw die zoveel van zijn late werken heeft geïnspireerd, hoewel ze zijn gevoelens nooit schijnt te hebben beantwoord. De hopeloze verliefdheid van een oudere man op een veertig jaar jongere vrouw. Over dit strijkkwartet schreef Janacek in een brief aan Kamila: “You stand behind every note, you, living, forceful, loving. The fragrance of your body, the glow of your kisses – no, really of mine. Those notes of mine kiss all of you. They call for you passionately…”

Ook deze werken uit de eerste helft van de 20ste eeuw werden op darmsnaren gespeeld. Het is pas vanaf 1920 dat de eerste staalsnaren  ontwikkeld werden. Zo heeft oa. Eugène Ysaÿe samen met een ingenieur een stalen mi snaar ontwikkeld die vanaf 1929 verkocht werd als “Cordes Ysaÿe”. Maar deze staalsnaren kenden weinig succes. Een beroemde vioolbouwer uit Grenoble, Lucien Schimdt, omschrijft de klank van de staalsnaren als “le violon se meurt!”. En Siegfried Eberhardt schrijft in 1938 zelfs een heel boek dat gewijd is aan “Die kunstfeindliche Stahlsaite”. Het zal nog tot 1950 duren voordat stilaan de darmsnaren vervangen worden door staalsnaren. Maar voor niet lang want vanaf de jaren ’60 ontstaat een nieuwe beweging in de muziek: de historische uitvoeringspraktijk. En zij gebruiken terug… darmsnaren!

Anton Webern
Langsamer Satz

Béla Bartók
Strijkkwartet nr 1 in la klein, opus 7

Léos Janacek
Strijkkwartet nr 2 “Intimate Letters”

Het QUATUOR ROMANTIQUE  brengt deze hartverscheurende wereld tot leven met de warme klank van darmsnaren, subtiele portamento’s en beweeglijk horizontaal samenspel. Soms mooi, altijd expressief!

soleco

Een groot projectiescherm, 
met een strijkkwartet ervoor.

Muziek van Haydn, Schubert, 
Bartók, Webern en Cage.
Gebracht op darmsnaren, 
met veel korrel in de klank.
Snijdend, schurend, maar ook 
zo heerlijk troostend warm.

Op het grote scherm de beelden
van Johannes Vande Voorde,
Ze groeien uit de muziek,
ademen haar ritme, haar adem. 
Beelden die spreken zonder woorden –
bevreemdend, 
hallucinerend, 
bijna magisch.

Zo ontstaat iets wat niet te zeggen valt:
een stroom van klank en licht,
van stilte en adem.
Een verhaal over eenzaamheid –
Soleco, in het Esperanto.

Soleco,
dat zachte, harde ding.
Ze kruipt in ons,
maakt ons stil,
maakt ons koud.

Maar kunst,  
en soms ook een gedachte,
kan even helpen.

Een klank, een beeld, 
een herkenning van:
ik ben niet de enige.

Ze verzachten de pijn, 
bieden troost en warmte.   

Daarom doen wij dit.  

Muziek: 
delen uit strijkkwartetten van 
Joseph Haydn,  John Cage,  Franz Schubert, 
Béla Bartok, Robert Schumann 
en Anton Webern.

Door het    
Quatuor Romantique 
Guido De Neve & Christophe Pochet viool, 
Hans Cammaert altviool en Didier Poskin cello.

Beelden: 
Johannes Vande Voorde